Jeśli masz jakiekolwiek informacje, zdjęcia lub wspomnienia z miejsc poniżej, dodaj swój komentarz na dole strony.
Konstantynowska 98
Jednym z najstarszych i najbardziej znanym obecnie schronem udostępnionym do zwiedzania w Łodzi jest schron na Brusie na ul. Konstantynowskiej 98.
1. Schron częściowo zagłębiony
Powierzchnia ogólna: 200 m2
Powierzchnia użytkowa: 175 m2
Pojemność: 250 osób
Rok budowy: 1937 r.
Obecnie w schronie działa niewielkie muzeum prowadzone przez pasjonatów historii i militariów- Łódzkie Stowarzyszenie Miłośników Militariów „Kompanja Brus”
Schron nie jest otwarty codziennie jak typowe muzeum. Zwiedzanie organizowane jest przede wszystkim podczas dni otwartych, świąt państwowych, rocznic historycznych, Nocy Muzeów oraz specjalnych wydarzeń przygotowywanych przez opiekunów obiektu.
Przed planowaną wizytą warto sprawdzić aktualne informacje publikowane przez Łódzkie Stowarzyszenie Miłośników Militariów „Kompanja Brus”.
Schron na terenie poligonu wojskowego
Teren Brusa był wykorzystywany przez wojsko już w okresie międzywojennym. Znajdował się tutaj rozległy poligon, strzelnica oraz zaplecze przeznaczone dla jednostek łódzkiego garnizonu. Żołnierze odbywali na Brusie przede wszystkim ćwiczenia strzeleckie i praktyczne szkolenia wojskowe.
Schron został oddany do użytku latem 1937 roku. Najprawdopodobniej pełnił nie tylko funkcję ochronną, lecz również rolę magazynu mobilizacyjnego. Przechowywano w nim wyposażenie przeznaczone dla żołnierzy i poborowych, którzy w przypadku mobilizacji mieli być przygotowywani do działań wojennych.
Według części przekazów przy budowie obiektu mogli pracować więźniowie przywożeni z ciężkiego więzienia na Sikawie.
Brus w czasie okupacji
Po zajęciu Łodzi przez Niemców teren poligonu nadal był wykorzystywany do celów wojskowych. Brus stał się jednak również miejscem niemieckiego terroru.
Od jesieni 1939 roku do wiosny 1940 roku na terenie poligonu wykonywano egzekucje oraz grzebano ciała zamordowanych osób. Zbrodnie te były związane między innymi z akcją wymierzoną w polską inteligencję oraz przedstawicieli lokalnych elit.
Od 1942 roku (po likwidacji poligonu przez Wehrmacht) w budynku koszarowym znajduje się centrala telefoniczna Luftwaffe, a schron służy jako magazyn amunicji, żywności i jako schronienie w razie bombardowań.
Historia samego schronu z okresu okupacji nie została jeszcze w pełni wyjaśniona. W publikacjach pojawiają się informacje, że obiekt mógł być wykorzystywany przez niemieckie służby bezpieczeństwa. Nie wszystkie opowieści dotyczące przesłuchań czy egzekucji prowadzonych bezpośrednio w jego wnętrzu znajdują jednak jednoznaczne potwierdzenie w zachowanych źródłach.
Nie ulega natomiast wątpliwości, że cały teren poligonu Brus jest miejscem naznaczonym tragiczną historią.
Powojenne tajemnice poligonu
Po zakończeniu wojny teren ponownie znalazł się pod kontrolą wojska i komunistycznego aparatu bezpieczeństwa. Na Brusie potajemnie grzebano ciała osób zamordowanych przez władze komunistyczne, w tym żołnierzy podziemia niepodległościowego.
Przez wiele lat miejsce to pozostawało niedostępne dla mieszkańców, a informacje o wydarzeniach z okresu stalinowskiego nie były publicznie ujawniane. Dopiero prowadzone współcześnie badania archeologiczne i historyczne pozwoliły odnaleźć część szczątków ofiar oraz przywrócić pamięć o osobach pochowanych na dawnym poligonie.
Sam schron był później użytkowany między innymi na potrzeby wojska i obrony cywilnej.
Po opuszczeniu obiektu stopniowo popadał w ruinę.
Obelisk upamiętniający Polaków pomordowanych na terenie dawnego poligonu na Brusie znajdujący się na ul. Krańcowej w Łodzi
Foto: Mariusz Wasilewski
Drugie życie schronu
Przed całkowitą degradacją obiekt uratowali społecznicy i miłośnicy historii związani ze stowarzyszeniem Kompanja Brus. Dzięki ich pracy schron został uporządkowany, zabezpieczony i stopniowo przystosowany do zwiedzania.
W jego wnętrzu powstała ekspozycja poświęcona historii Łodzi w czasie okupacji, lazaret, pokój poświęcony obozowi w Auschwitz – Birkenau czy Obronie Cywilnej. Prezentowane są między innymi elementy umundurowania, wyposażenie wojskowe, dokumenty, fotografie, przedmioty codziennego użytku i pamiątki związane z historią Łodzi.
Część ekspozycji przypomina również o ofiarach niemieckich i komunistycznych represji oraz o obozach funkcjonujących podczas okupacji niemieckiej, w tym o obozie dla polskich dzieci przy ulicy Przemysłowej.
W 2025 roku udostępniono kolejne wyremontowane pomieszczenia, dzięki czemu możliwe stało się wykorzystanie praktycznie całego wnętrza obiektu.
W 2012 roku dzięki staraniom Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Łodzi, udało się doprowadzić do przeniesienia jednoosobowego schronu z 1943 roku z dworca Łódź- Fabryczna na nową lokalizację – ul. Konstantynowską 98
Zobacz na filmie, ja wyglądało przeniesienie schronów jednoosobowych z dworca Łódź- Fabryczna
W roku 2014 powstała ścieżka pieszo – rowerowa „Brus”, która pokazuje najważniejsze miejsca na Brusie- to 6-kilometrowa trasa biegnąca od szczeliny przeciwlotniczej w okolicach ZOO, przez tereny leśne i dawny poligon, aż w okolice Retkini. To świetne miejsce dla miłośników natury i militariów, gdzie można zobaczyć m.in. dawne schrony i nieczynną zajezdnię tramwajową prowadzoną przez Klub Miłośników Starych Tramwajów w Łodzi.
Jako stowarzyszenie opiekujemy się schronem. Jeżeli chcesz poznać jego historię, a także zagłębić się w dziejach Brusa, skontaktuj się z nami. Będzie nam miło móc przybliżyć Ci tą część historii naszego miasta.
Jeśli masz jakieś dodatkowe informację o tym miejscu, podziel się tym w komentarzu poniżej.